Амьдралд “би болгоно”, “би аргалья”, “та нар санаа зоволтгүй” гээд эргэн тойрныхоо бүх ачааг чимээгүйхэн нуруундаа үүрчихдэг хүмүүс байдаг. Асуудал гарвал түрүүлж арга хайна. Хэн нэгэн сандарвал тайвшруулна. Бусдын хэрэг бүтэхгүй бол өөрийнхөө цаг, хүч, байгаа бүхнээ бариад, байхгүй ч аргалаад сэтгэл гаргаад ч хамаагүй бүтээчихийг хичээнэ. Тийм болохоор хүмүүс ч тэдэнд түшээд сурчихдаг. “Энэ хүн өөрөө болгоно” гэж итгэдэг. Гэтэл хамгийн их бусдын арыг даадаг хүмүүс л өөрийнхөө зовлонг хамгийн бага ярьдаг үе бий. Нэмж ачаа болчих вий гэж бодно. Хэн нэгнийг санаа зовоомооргүй санагдана. Өөрийнхөө хэцүүг хэлбэл бусдад дарамт болох юм шиг мэдрэмж төрнө. Тэгээд “би өөрөө учраа олно” гээд дотроо тэвчээд сурчихдаг. Гаднаа тайван, дотроо ядарсан. Бусдыг түшсээр байгаад өөрөө хаана түшүүлэхээ мартсан хүн ч олон. Ийм хүмүүсийн дэргэд байхад тэдний зөвхөн хүчийг нь л биш, ядралыг нь ч харах хэрэгтэй. “Чи зүгээр үү?” гэж асуухад “зүгээр ээ” гэж хариуллаа гээд үнэхээр зүгээр гэсэн үг биш байж болно. Зарим хүн ярихаасаа өмнө өөрийг нь үнэхээр сонсох хүн байгаа эсэхийг удаан ажигладаг. Тиймээс тэдэнд зөвлөгөө өгөхөөсөө өмнө орон зай гаргаж өгөх хэрэгтэй үе бий. Хэлэхийг нь хүлээ. Дуугүй суухыг нь ч хүлээ. Хүний сэтгэл гэдэг дандаа үгээр онгойдоггүй. Хайр гэдэг нөгөө хүний сайн сайхныг хүртэхийн нэр биш. Түүний халамжийг авах шигээ ядарсан өдрийг нь ч хуваалцаж чаддаг байх. Амжилтад нь баярлах шигээ уналтад нь хажууд үлдэх. Түүний хүчийг түшдэг шигээ нэг өдөр хүч нь суларвал өөрөө түшиг болох. Энэ л хоёр хүний холбоог жинтэй болгодог. Монгол ухаанд нөмөр гэдэг сайхан үг. Нөмөр болно гэдэг хүний өмнөөс бүх асуудлыг шийднэ гэсэн үг биш шүү. Харин “чи ганцаараа биш” гэдгийг сэтгэлд нь мэдрүүлэхийг хэлдэг байх. Өдөр бүр бусдад нөмөр болж явдаг хүнийхээ дэргэд хааяа өөрөө нөмөр нь болоорой. Бусдын ачааг байнга өргөдөг хүний мөрөн дээр нэг удаа гараа тавьж, “энэ удаа чи амар, би хамт байна” гэж хэлж чаддаг бай. Хамгийн хүчтэй харагддаг хүмүүс ч хааяа хэн нэгэнд бүхнээ даатгаад хэсэг амармаар байдаг. Байнга шийдвэр гаргадаг хүн ч нэг өдөр өөрөө шийдүүлэхийг хүсдэг. Байнга бусдыг тайвшруулдаг хүн ч хааяа өөрийнх нь сэтгэлийг нэг хүн аргадчихыг хүсдэг.

Монгол айлын голомт бол хүний амьдралын хамгийн нандин төв. Тэнд хань ижлийн инээд үлдэнэ. Үр хүүхдийн анхны дурсамж бий болно. Ээжийн цайны үнэр, аавын бараа, ахмадын сургааль, гэрийн дулаан, хүний сэтгэлд насан турш мартагддаггүй тэр бүх зүйл тэнд шингэж үлддэг. Хүн хорвоогийн хаана ч явсан нэг л өдөр сэтгэл нь төрсөн гэрийнхээ дулаан руу буцаж очдог нь учиртай. Гал голомтоо ариун авч явна гэдэг гэрийнхээ дотор буй хүмүүсийн сэтгэлийг эвдэлгүй авч явахыг хэлдэг байсан болов уу. Ханийхаа нэр төрийг хамгаалах, үр хүүхдийнхээ өмнө муу үг үлдээхгүй байх, гэрийн босгыг хов жив, хэрүүл, хорсолд эзлүүлэхгүй байх, ахмадынхаа ерөөлийг хүндэтгэж, үрийнхээ ирээдүйд зөв үлгэр үлдээх. Айлын хийморь эд хөрөнгийн их багаас илүү хүмүүс нь нэгнийгээ яаж авч явдгаас бүтдэг юм шиг. Нэг гэрт хамтдаа амьдран, нэгнээ хайрлаж байж болно. Гэхдээ хүндлэлгүй бол тэр хайр удаан тэсэхэд хэцүү. Хайр бол сэтгэл хөдөлж, санаж, тэмүүлж, тэврэхийг хүсдэг мэдрэмж буй. Харин хүндлэл гэдэг хайртай хүнийхээ дэргэд өөрийнхөөрөө байх эрхийг нь хэвээр үлдээж чаддаг ухаан юм. Түүнийг өөрийн бодолд тааруулах гэж эвдэхгүй, өөрийн хэмжүүрээр хэмжиж багасгахгүй, амьдралыг нь хянах гэж оролдохгүй. Харин тэр хүний бодол, хүсэл, мөрөөдөл, дотоод ертөнцөд өөрийн гэсэн орон зай байдгийг хүлээн зөвшөөрнө. Хайртай хүнээ өөртөө ойр байлгахын тулд барих биш, өөрийнхөөрөө байхад нь хүртэл сэтгэл амар дэргэд нь үлдэж чадна гэдэг нь их ухаан. Хүндлэл байгаа газар хоёр хүн нэг нэгнийгээ засаж янзлах зүйл мэт хардаггүй. Харин нэгэн насны замд зэрэгцэн яваа тусдаа хоёр ертөнц гэж хардаг. Нэгнийхээ шийдвэрийг сонсоно, бодлыг нь үл тоомсорлохгүй, хөдөлмөрийг нь “угаасаа хийх ёстой” гэж өөдгүй загнахгүй. Хүний дэргэд олон жил амьдарлаа гээд түүний үнэ цэнийг таньж дуусчихсан мэт аашлахгүй. Хань гэдэг танил болсон хүн биш, он жил бүр өөрчлөгдөж байгаа амьд хүн учраас дахин дахин таньж, дахин дахин сонсож явах хэрэгтэй болдог. Хайр заримдаа догдлолтой, заримдаа дөлгөөн байна. Харин хүндлэл тэр хоёрын хоорондох зайг хамгаалж байдаг. Хүн нэгнийгээ эзэмшиж биш, үнэ цэнтэйд тооцож хамт амьдардаг болдог. “Чи миний хүн” гэдэг үг хүртэл “чи надад харьяалагдана” гэсэн утгагүй, “чиний амьдрал миний сэтгэлд нандин” гэсэн утгатай болдог.