Ayvalık’ta geçen romanları yalnızca “şehir sınırları”yla düşünmek eksik kalır. Ege edebiyatında kasabalar birbiriyle konuşur: Ayvalık, Cunda, Midilli, Edremit Körfezi… Bu coğrafyada yazılmış pek çok romanda Ayvalık ya doğrudan sahnededir ya da ruh veren arka plandır. Bu bağlamda okunması çok kıymetli bir isim Sabahattin Ali’dir. Ali’nin öykü ve romanlarında Edremit Körfezi ve çevresi güçlü bir mekân olarak yer alır; Ayvalık, bu dünyanın doğal parçasıdır. 📖 Önerilen Okumalar Hasanboğuldu Mekân olarak Kazdağları ve Edremit çevresi öne çıksa da, anlatının Ege kasabası ruhu Ayvalık’la birebir örtüşür: doğa, sınıfsal farklar, kader. Değirmen Ege kasabalarının yalnızlığı ve içsel çatışmaları üzerinden ilerler. Ayvalık okuru için tanıdık bir atmosfer sunar. Bir diğer önemli bağ ise Cevat Şakir Kabaağaçlı’dır. Halikarnas Balıkçısı olarak bilinen yazar, yaşamının bir bölümünü Cunda Adası’nda geçirmiştir. Metinleri çoğunlukla Bodrum’la anılsa da, Ege’nin ada-kasaba kültürü Ayvalık okuması için tamamlayıcıdır. 📖 Tamamlayıcı Okuma Mavi Sürgün Ege’yi bir yaşam biçimi olarak anlatır. Ayvalık ve Cunda’yı anlamak için ruhsal bir anahtar gibidir. Bir romanı “Ayvalıklı” yapan şey sence mekân adı mı, yoksa taşıdığı Ege ruhu mu?

Ayvalık’ta geçen romanların omurgasını çoğu zaman bellek oluşturur. Bu belleğin merkezinde ise mübadele, yerinden edilme ve “ev” fikri vardır. Okur, bu metinlerde Ayvalık’ı bir kartpostal olarak değil; insan hikâyeleriyle yoğrulmuş bir coğrafya olarak görür. Bu başlığın en temel duraklarından biri hiç kuşkusuz Ahmet Yorulmaz’dır. Yorulmaz; Ayvalık’ın kolektif hafızasını edebiyata dönüştüren isimdir. 📖 Önerilen Okumalar Savaşın Çocukları Roman, savaşın ve mübadelenin çocuklar üzerindeki etkisini merkezine alır. Ayvalık ve çevresi, bu travmanın sessiz tanığıdır. Evler, sokaklar, terk edilmişlik duygusu anlatının ana taşıyıcısıdır. Kuşaklar Kuşaklar arası aktarılan hafıza, Ayvalık’ta şekillenen bir aile öyküsüyle görünür olur. Roman, “geçmişin bugüne nasıl sızdığını” gösterir. Girit’ten Cunda’ya Doğrudan roman olmasa da, Ayvalık-Cunda hattının ruhunu anlamak için temel bir metindir. Okur, coğrafyanın insanla nasıl iç içe geçtiğini kavrar. Bu metinlerde Ayvalık, bir dekor değil; hafızası olan bir karakterdir. Okur olarak sokaklarda yürür, kapalı kapıların önünde durur, denize bakarken geçmişle yüzleşirsin. Okurken seni daha çok etkileyen ne olur: olayların kendisi mi, yoksa mekânın taşıdığı sessizlik mi?

Ayvalık, edebiyatta yalnızca “konunun geçtiği bir yer” değildir; çoğu zaman metnin kendisi kadar güçlü bir karakterdir. Taş sokakları, denize açılan aralıkları, rüzgârı, sessizliği ve belleğiyle Ayvalık; yazarların aradığı o zor şeyin tam karşılığıdır: atmosfer. Edebiyatta mekân, yalnızca olayların geçtiği bir fon değildir. İyi yazında mekân, karakterlerin ruh hâlini belirler, anlatının temposunu kurar, hatta sessizce yönlendirir. Ayvalık bu açıdan çok “yazı dostu” bir kasabadır. Çünkü burada mekân konuşur ama bağırmaz. Taş evlerin arasındaki gölgeler, dar sokaklarda yankılanan ayak sesleri, sabah poyrazıyla açılan pencereler… Bunlar betimleme için değil, hikâye kurmak için vardır. Bu yüzden Ayvalık, özellikle anı, roman ve anlatı türlerinde sıkça tercih edilen bir sahnedir. Ayvalık’ta yazılan ya da Ayvalık’ta geçen metinlerde sık rastlanan temalar şunlardır: - Bellek ve geçmişle hesaplaşma - Göç, mübadele ve kayıp duygusu - Denizle kurulan sessiz ilişki - Küçük yerlerin büyük iç dünyası Bu kasaba, yazarı acele ettirmez. Büyük şehirlerin aksine “hızlı olay” değil, derinlikli düşünce üretir. Bu nedenle Ayvalık, edebiyatta çoğu zaman bir “durma hâli”, bir içe bakış alanı olarak yer bulur. Edebiyatçılar için Ayvalık’ın en güçlü yanı şudur: Burada hikâyeler bitmiş gibi görünür ama aslında her şey yeni başlıyordur. Bir yerin edebiyata yakışması için sence en önemli şey nedir: tarih mi, sessizlik mi, doğa mı?

Ayvalık’ın en eski mesleklerinden biri de zanaatkârlıktır. Burada zanaat kasabanın kolektif belleğini koruyan bir sanattır. 🪡 1) Dokumacılık ve Kumaş İşleme Geçmişte Ayvalık’ta dokumacılık, özellikle ev içi endüstrilerden biri olarak hayat bulmuştur. Kadınlar el tezgâhlarında yün, pamuk gibi hammaddelerle dokur; ortaya çıkan ürünler hem günlük yaşamda kullanılır hem de ticarete konu olurdu. Şu an da tekrar üretilmeye başlanan Girit Battaniyeleri dokumaların başında gelir. 🧵 2) Seramik ve Çömlekçilik Ayvalık’ın taş dokusunu hatırlatan bir diğer meslek de çömlekçiliktir. Bu zanaat, cam ve seramik atölyelerinde bugün hâlâ yaşatılıyor. Eski formlar, kasaba mimarisinin geometrileriyle paralel; ortaya çıkan ürünler modern tasarımla buluşuyor. 🪔 3) Ahşap Oyma ve El İşçiliği Yıllar içinde, Ayvalık’ın evlerinde görülen ferforjeler, ahşap kapılar ve işlemleri kasabanın “taşın yumuşak yüzü”nü temsil eder. Bu ustalıklar da nesiller boyu aktarılarak korunmuştur. 🎨 Kültürel Bağlam Ayvalık’ta zanaat; sadece bir ürün üretmek değil, belleği somutlaştırmak demektir. Taş ustasının ellerinden çıkan motif, seramikçinin desenleri, dokumacının ritmi — hepsi bu kasabanın geçmişini bugünle buluşturan bir köprüdür.

Ayvalık’ı anlamak istiyorsan burayı yalnızca güzel taş evler, dar sokaklar ya da masmavi deniz ile tanımlayamazsın. Bu kasabanın “can damarı”, yüzyıllardır süregelen zeytinyağı üretimi ve ona bağlı yaşam pratiğidir. Zeytinyağı Ayvalık’ta sadece bir gıda değil; bir kültür, bir uğraş, bir sanat ve bir geçim kaynağı olarak var olmuştur. 🪵 Taş Değirmenler, Ahşap Presler Eskiden Ayvalık’ta zeytinyağı üretimi tamamen manuel idi. Zeytinler taş değirmenlerle ezilir, ardından preslenir; çıkan yağa su ayrıştırılırdı. Bugün hâlâ kasaba çevresinde görülen eski pres makineleri bu geleneğin sessiz tanıklarıdır. ⚙️ Mesleğin Doğal Evrimi Zeytinyağı üreticiliği Ayvalık’ta üç ana aşamadır: 1. Toplama: Zeytinler elle toplanır. 2. Ezme: Geleneksel yöntemlerle kırılır. 3. Sıkım & Ayırma: Yağ-su ayrımı yapılır. Her aşama özel bir ustalık gerektirir; zeytinyağı ustaları “mevsim fevkinde bilge” gibi sayılır. 🫒 Kültürel Bağlam Zeytinyağı üretimi sadece ekonomik faaliyet değildir. Ayvalık’ta her hasat dönemi, köyden kasabaya küçük bir festival gibidir. Toplanan her zeytin, sadece sıkılıp şişeye dönüştürülmez, aynı zamanda aileyi, mahalleyi ve kuşaklar arasındaki bağı sembolize eder. Bu nedenledir ki zeytinyağı üretimi burada hâlâ “en eski mesleklerin kralı” olarak kabul edilir.